Tedi Papavrami shkrin violinën me penelin japonez në TIFF

Imagjinoni këtë: tingujt e violinës së Tedi Papavramit ndërthurohen me lëvizjet e një peneli japonez që krijon kaligrafi, e gjithë kjo e shkrirë në një balet vizual dhe dëgjimor. Kjo nuk është ëndërr arti, por realiteti i dokumentarit zviceran «Harku dhe Peneli» (L'Archet et le Pinceau), i cili bëri premierën botërore në Tiranë, në kuadër të Festivalit Ndërkombëtar të Filmit të Tiranës (TIFF).

Në qendër të këtij filmi, të drejtuar nga regjisorja franko-zvicerane Raphaëlle Régnier, janë Tedi Papavrami — virtuozo i violinës — dhe Kanshô Miyashita, mjeshtër i kaligrafisë japoneze. Dokumentari bashkon muzikën klasike perëndimore me artin tradicional japonez. Një nga skenat më të veçanta tregon Miyashitan duke krijuar kaligrafi, ndërsa Papavrami performon «Chaconne»-në e Johann Sebastian Bach. Lëvizjet e harkut dhe penelit bashkohen, duke krijuar një dialog artistik që flet përtej fjalëve dhe notave.

Papavrami u paraqit në premierë në Kinematë Millennium me bashkëshorten e tij, pianistin japonez Maki Okada. Pas shfaqjes, ai foli me audiencën rreth lidhjes së tij me Japoninë. Interesi i tij për kulturën japoneze, tha ai, nisi nga kinemaja — konkretisht, nga filmat e regjisorit legjendar Akira Kurosawa. Filmi «Ëndrrat» (Dreams) e zgjoi kureshtjen e tij për Japoninë, e cila më vonë u shndërrua në një interes më të thellë për disiplinën dhe mënyrën e të menduarit të kulturës japoneze.

Kur takoi kaligrafin Kanshô Miyashita, Papavrami vuri re ngjashmëri të thella mes disiplinave të tyre artistike. Të dy ndajnë të njëjtat shqetësime — standarde të larta, një përkushtim obsesiv ndaj perfeksionit, një pakënaqësi e vazhdueshme me veten. Të dy janë mjeshtër të lëvizjes të kontrolluar, secili në fushën e tij. Ky përkushtim obsesiv gati obsesiv ndaj perfeksionit është ajo që ndan mjeshtrit nga të tjerët, dhe kjo lidhje qendror qëndron në zemrën e dokumentarit.

Poezi, përdhosje dhe «mono no aware»

«Harku dhe Peneli» nuk është vetëm një shfaqje virtuoziteti muzikor dhe artistik, por zhyt veten në shpirtin e kulturës japoneze përmes poezisë. Filmi përfshin tre vepra të rëndësishme nga tradita letrare japoneze: fragmente nga «Përralla e Heike», «Hatsukoi» (Dashuria e Parë) e Shimazaki Tōson, dhe «Iroha uta».

«Përralla e Heike» fillon me tingullin e zileve të Gion Shōja dhe flet për ideat budiste të paqëndrueshmërisë. Lulet e pemës sāla, një natë pranvere e ëndrrash, praf para erës — të gjithë këto imazhe flasin për natyrën kalimtare të jetës. Kjo lidhet me konceptin japonez të «mono no aware», një ndërgjegjësim thellë për impermanencën e gjërave, element thelbësor i estetikës japoneze.

«Dashuria e Parë» e Tōson, e botuar në 1897 në koleksionin e parë poetik të tij «Wakana-shū», rikujton dashurinë e parë përmes imazhesh të gjalla: një vajzë me flokë të sapolidhura, një pemë molle, një mollë rozë. Pema molle përbante kuptim simbolik — ajo reflektonte ndikimet kulturore të periudhës Meiji. Pastaj kemi «Iroha uta», një poemë unike që përdor 47 karaktere hiragana, njëri pas tjetrit, pa përsëritje. Është shpesh e quajtur një pangramë poetike japoneze. Për shekuj, ajo u përdor për të rregulluar silabarin japonez, edhe pse autoria e saj mbetet e paqartë.

Bach, kaligrafia japoneze dhe poezia bashkohen për të ndërtuar ura midis dy kulturave. Dokumentari eksploron tema të thella përmes këtij dialogi artistik: paqëndrueshmëria, dashuria, bukuria, disiplina dhe kërkesa për perfeksion. Vetë titull «Harku dhe Peneli» flet për këtë lidhje — evokon lëvizjen e harkut të violinës dhe penelit të kaligrafistit.

Filmi ndjek të dy artistët nga afër, duke na treguar jo vetëm punën e përfunduar, por përgatitjen, përqendrimin dhe procesin krijues. Është një eksplorim i disiplinës që qëndron pas krijimit artistik. «Harku dhe Peneli» është pjesë e programit «Special Screenings» të festivalit.

Edisioni i 24-të i TIFF-it prezanton 229 filma nga 71 vende në Tiranë. Fakti që një ndër to ka në qendër një ikonë shqiptare si Tedi Papavrami, i ndërtuar rreth një bashkëpunimi kaq të thellë kulturor, e bën atë edhe më të posaçëm.