เจาะลึกวิถีคนทำลาน ภูมิปัญญาดึกดำบรรพ์ที่เปลี่ยนยอดไม้ให้เป็นเงินหมื่น

ถ้าพูดถึงต้นลาน หลายคนอาจจะนึกถึงแค่ต้นไม้รูปร่างแปลกๆ แต่ที่บ้านทับลาน จังหวัดปราจีนบุรี ซึ่งอยู่ติดกับอุทยานแห่งชาติทับลานที่เป็นป่าลานผืนสุดท้ายของไทย ต้นไม้ดึกดำบรรพ์ชนิดนี้คือหัวใจหลักที่สร้างอาชีพและรายได้ให้คนในพื้นที่มาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะกลุ่มคนทำลานที่ผูกพันกับต้นไม้ชนิดนี้มาทั้งชีวิต

ความน่าทึ่งอย่างแรกคือวิธีที่คนทำลานใช้เดาอายุต้นไม้ ซึ่งเขาไม่ได้ใช้การกะเอาส่งเดช แต่มีภูมิปัญญาในการนับรอบของก้านลานที่ตรงกันโดยนับจากล่างขึ้นบน ซึ่งหนึ่งรอบจะเท่ากับห้าปี นอกจากนี้ลักษณะของต้นลานยังเปลี่ยนไปตามวัย ตอนเป็นต้นอ่อนก้านจะยาวได้ถึงสี่ถึงห้าเมตร แต่พอโตเต็มที่ก้านจะค่อยๆ สั้นลง และที่พีคที่สุดคือวงจรชีวิตที่เหมือนคน คือจะออกดอกตอนอายุประมาณ 70-80 ปี แล้วก็จะตายไปทันทีหลังจากออกดอกเพียงครั้งเดียวในชีวิต จนคนทำลานเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า ลูกฆ่าแม่

ขั้นตอนการได้มาซึ่งวัตถุดิบนั้นไม่ง่ายและอันตรายสุดๆ เพราะคนตัดยอดลานต้องใช้เทคนิคเฉพาะในการปีน โดยการเหยียบก้านลานสั้นๆ ที่ถูกตัดไว้เป็นขั้นบันไดเพื่อดันตัวขึ้นไปทีละขั้น ระหว่างทางต้องเจอกับอุปสรรคเพียบ ทั้งหนามที่คมกริบราวกับใบเลื่อยซึ่งอาจบาดจนเนื้อหลุด แถมยังมีทั้งมด แตน ตุ๊กแก งู รวมถึงลมที่พัดแรงจนเป็นอุปสรรคสำคัญ แต่สำหรับมือฉมังที่ทำมานานกว่า 50 ปี บางวันสามารถหายอดลานได้มากถึง 30 ยอด แม้บางครั้งจะต้องเดินทางไกลนับ 10 กิโลเมตรเพื่อตามหายอดลานที่ต้องการ

พอได้ยอดลานมาแล้ว ก็เข้าสู่ขั้นตอนการแปรรูปที่ต้องใช้ความชำนาญสูง เริ่มจากการนำยอดมาฉีกเป็นใบ แล้วใช้มีดโกนเรียดหรือกรีดให้เป็นเส้น ซึ่งมีดหนึ่งอันจะใช้ได้เพียงห้ายอดเท่านั้นก็ต้องเปลี่ยนอันใหม่ จากนั้นจะมีขั้นตอนที่สำคัญมากคือการยืดน้ำหมอก หรือการตากเส้นลานในตอนเช้าเพื่อให้ได้ความชุ่มชื้นเป็นเวลาหนึ่งคืน แล้วจึงนำไปตากแดดอีกหนึ่งวันก่อนจะเก็บ ซึ่งถ้าใครข้ามขั้นตอนนี้ไป เส้นลานจะหยิกและใช้งานยากทันที หลังจากนั้นจึงจะนำเส้นลานไปสานเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ เช่น ตาลปัตรพระ กระเป๋า และหมวก ซึ่งเป็นงานหัตถกรรมที่สร้างความภาคภูมิใจให้คนทำ

ในแง่ของรายได้ ต้นลานสร้างเงินให้ตลอดสายการผลิต เริ่มจากยอดลานที่ตัดได้จะขายให้คนรับซื้อในราคายอดละประมาณ 20-25 บาท (มัดสามยอดได้ 60-75 บาท) ซึ่งบางวันถ้าตัดได้หลายสิบยอดก็ทำเงินได้หลายร้อยบาทต่อวัน จากนั้นยอดลานจะถูกส่งต่อให้กลุ่มคนที่ทำหน้าที่ฉีกใบ ตาก และรีดเป็นเส้นลานไซส์ต่างๆ เพื่อนำไปสานเป็นสินค้าสำเร็จรูป ซึ่งถ้าเป็นงานฝีมือคุณภาพสูง ราคาอาจพุ่งไปถึงหลักหมื่นบาทต่อต้นเลยทีเดียว

อย่างไรก็ตาม อาชีพนี้ก็มีความเสี่ยงที่ควบคุมไม่ได้นั่นคือ "ฝน" เพราะถ้าใบลานที่กำลังตากอยู่โดนฝน จะเกิดเชื้อราดำขึ้นมาทันที และจะทำให้ของชิ้นนั้นขายไม่ได้เลย นอกจากที่บ้านทับลานและบ้านวังขอนแดงในจังหวัดปราจีนบุรีแล้ว ยังมีที่บ้านท่าฤทธิ์ จังหวัดสระบุรี ซึ่งอยู่ห่างออกไป 160 กว่ากิโลเมตร ที่นั่นเคยมีดงลานขึ้นทึบ แม้จะมีการตัดออกไปบ้างแต่ปัจจุบันก็มีการปลูกทดแทนใหม่เพื่อให้วิถีนี้ยังคงอยู่

ยอมใจคนปีนต้นลานเลยจริงๆ คือต้องสู้กับทั้งหนามทั้งงู แถมต้องลุ้นกับสภาพอากาศอีก ใครจะไปคิดว่ายอดไม้ที่ดูธรรมดาจะกลายเป็นงานศิลป์ราคาหลักหมื่นได้ขนาดนี้!