Ghé thăm căn nhà yên tĩnh của nhạc sĩ Doãn Nho và chuyện chưa kể về 'Chiếc khăn Piêu'

Trong con ngõ nhỏ gần hồ Ba Mẫu, Hà Nội, có một căn nhà bốn tầng tách biệt hoàn toàn với sự ồn ào phố thị. Đó là nơi ở của Đại tá, nhạc sĩ Doãn Nho. Ở tuổi 93, ông đón khách bằng nụ cười hiền hậu, ánh mắt tinh anh và sự niềm nở. Tại phòng làm việc ở tầng hai, không gian hiện ra giản dị nhưng ấm cúng với một cây đàn piano và chiếc tủ chất đầy sách báo, bản thảo âm nhạc được lưu giữ suốt nhiều năm.

Nhạc sĩ Doãn Nho là một trong những tên tuổi lớn của âm nhạc Việt Nam, đặc biệt là những sáng tác về người lính và hơi thở chiến trường. Ông sinh năm 1933 tại làng Cót, một vùng đất nổi tiếng khoa bảng của Thăng Long xưa. Sự nghiệp âm nhạc của ông bắt đầu từ năm 17 tuổi khi nhập ngũ vào năm 1950, làm quản ca tại Trường Sĩ quan Lục quân ở Thái Nguyên.

Từ lời chê 'quá Tây' đến những bản hit vượt thời gian

Những bước đi đầu tiên trong nghệ thuật của nhạc sĩ Doãn Nho không hề bằng phẳng. Khi viết hai ca khúc đầu tay là Bà mẹ nuôi và Đào than, ông đã nhận được những lời nhận xét thẳng thắn từ các bậc tiền bối. Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát chỉ tủm tỉm mỉm cười, còn nhạc sĩ Đỗ Nhuận cho rằng Đào than "Tây quá", còn Bà mẹ nuôi thì giống "dân ca Trung Quốc quá". Chính lời góp ý chân thành ấy cùng lời khuyên trở về với chất liệu chèo truyền thống của quê hương làng Cót đã tạo ra bước ngoặt lớn trong tư duy sáng tác của ông.

Nhờ sự định hướng đó, ông tìm thấy lối đi riêng và viết nên hàng loạt tác phẩm để đời. Có thể kể đến Sóng cửa Tùng (1955), Chiếc khăn Piêu (1956), Tiến bước dưới quân kỳ (1958), Người con gái sông La (1970) và Năm anh em trên một chiếc xe tăng (1972), cùng nhiều tác phẩm khí nhạc đồ sộ khác. Khi được hỏi về tác phẩm tâm đắc nhất, ông khiêm tốn ví mỗi bài hát như một đứa con, và không người mẹ nào lại chỉ yêu một đứa mà bỏ qua những đứa còn lại.

Bí mật về bản hit Chiếc khăn Piêu

Một trong những giai điệu khiến người nghe nhớ nhất chính là Chiếc khăn Piêu. Ít ai biết rằng, ca khúc này được viết trọn vẹn chỉ trong một buổi chiều năm 1956 khi nhạc sĩ mới 23 tuổi. Trước đó hai năm, ông từ Tây Bắc trở về Hà Nội. Trong tâm thế của một chàng trai trẻ thời bình, ông khao khát tình yêu, dù thời kháng chiến trước đó tình cảm thường bị lấn át bởi sự sống và cái chết.

Khi trở lại Tây Bắc sưu tầm dân ca, ông gặp bài dân ca của dân tộc Xá tên là Tăng A Tim. Giai điệu này đã thôi thúc ông viết Chiếc khăn Piêu một mạch không ngừng, dù lúc đó ông chưa từng yêu ai. Bản thảo ban đầu thực chất dựa trên chất liệu dân ca Khơ Mú với tên gọi Chiếc khăn rơi. Sau đó, ông quyết định chọn hình ảnh chiếc khăn Piêu của người Thái làm trung tâm và đổi tên bài hát. Điều thú vị là toàn bộ lời ca và nốt nhạc đều được giữ nguyên, không sửa một chữ nào so với bản gốc. Sau này, khi ca sĩ Tùng Dương thể hiện thành công, công chúng dần quen gọi ngắn gọn là Chiếc khăn Piêu.

Chuyện tình sắt son qua lửa đạn

Phải đến hai năm sau khi viết xong ca khúc nổi tiếng trên, nhạc sĩ Doãn Nho mới thực sự biết hương vị tình yêu. Người bạn đời của ông là bà Nguyệt Ánh, một diễn viên cùng đơn vị tại Đoàn Ca múa Quân đội, Tổng cục Chính trị. Bà từng tâm sự rằng chính bà mới là người thầm thương trộm nhớ ông trước, bắt đầu từ khi nghe bản hợp xướng Sóng cửa Tùng và càng mãnh liệt hơn khi Chiếc khăn Piêu vang lên.

Tình yêu của họ được thử thách qua những ngày cùng đi chiến trường, nếm trải gian khổ và sống chết có nhau. Nhạc sĩ Doãn Nho xúc động kể lại những ngày bị sốt rét rừng hành hạ nặng đến mức ngón tay co quắp, không tự cầm nổi đũa, chính bà Nguyệt Ánh đã lặng lẽ ngồi bên cạnh xúc từng thìa cháo giúp ông vượt qua cơn nguy cấp. Tình cảm vợ chồng sắt son được gọt giũa qua lửa đạn chính là điểm tựa vững chắc nhất cho sự nghiệp sáng tác của ông.

Sau hơn 7 thập kỷ, âm nhạc vẫn là điều không thể bỏ với nhạc sĩ Doãn Nho. Dù một bên tai đã hơi lãng do tuổi tác, ông vẫn miệt mài viết nhạc. Nghe tiếng đàn piano vang lên trong căn phòng nhỏ, ta mới thấy tình yêu với nghệ thuật của vị nhạc sĩ lão thành này chưa bao giờ nguội tắt.

Liệu có bản nhạc nào viết về tình yêu mà lại tha thiết hơn một tình yêu đã đi qua cả chiến tranh và sốt rét rừng như thế này không?